Als ik er niet over schrijf, ontken ik dat het onderwerp me bezig houdt.
Als ik er wel over schrijf, draag ik bij aan de overdreven aandacht ervoor.
Als ik er niet over schrijf, lijk ik te bevestigen wat ik zou willen ontkennen.
Als ik er wel over schrijf, ben ik gedwongen mijn standpunt te verwoorden.

In het artikel van Rob Schouten – ‘Nederlandse schrijvers mijden maatschappelijk engagement’ (Trouw, 4/9/11) – voelde ik mij aangesproken. Ik ben immers een Nederlandse schrijver en ik heb niet over de aanslagen in New York geschreven. Maar is dat het bewijs dat ik maatschappelijk engagement mijd?

‘Misschien achtten Nederlandse schrijvers zich wel ontslagen van de plicht er ook zoveel aandacht aan te besteden, nu hun Amerikaanse collega’s het onderwerp zo nadrukkelijk uitputten,’ schrijft Schouten. Ik kan dat niet beamen. Ik kies doorgaans een onderwerp waarover ik iets kan en wil zeggen en waartoe ik mij geroepen voel. De publicatie van een stapel andere romans over precies hetzelfde onderwerp houdt mij dan niet tegen, want ik vertrouw erop dat niemand precies hetzelfde zal schrijven.
Maar dat ik niet over 9/11 heb geschreven wil niet zeggen dat ik de gebeurtenissen per se vermijd. Het wil alleen zeggen dat andere onderwerpen voorrang kregen. Soms schrijf ik ergens over uit eigen preoccupatie, dat geef ik toe, maar soms ook in de hoop dat een goed geschetst portret bijdraagt aan het zelfbegrip van een generatie of gemeenschap.
Politiek-maatschappelijke betrokkenheid kan zich op allerlei manieren tonen. De afwezigheid van een grote Nederlandse post 9/11 roman bewijst niet dat schrijvers navelstaarders zijn. En dat het voor een Amerikaan (en dan zeker een New Yorker) urgenter is om over de aanslagen te schrijven, lijkt me evident. Ik ben niet de eerste die betwijfelt of 9/11 ook voor Europa een echte breuklijn is.

Zoals wel vaker was het artikel gelukkig genuanceerder dan de kop. Tot slot erkent Schouten dat het ‘laten zien dat het kwaad niet alleen van buiten komt en dat wij zelf ook niet vrij van smetten zijn’ gezien kan worden als een bescheiden spoor van 9/11. Maar dan vraag ik: die boodschap hebben we toch ook voor 9/11 al gehoord?

Wat een commotie. Schrijvers in Beijing die gepikeerd een speldje weigeren, Amnesty die daar teleurgesteld over is, Theodor Holman die in het Parool de draak steekt met de weinig heldhaftige Nederlanders, Marcel Möring die zijn collega-schrijvers in de NRC met Shell vergelijkt, Grunberg die in De Volkskrant schrijft dat opportunisme en lafheid mensenrechten zijn, maar dat de camouflage van dat opportunisme immoreel is, Abdelkader Benali die juist voor de delegatie in de bres springt door zich op Facebook over Grunberg en Möring uit te laten, De Contrabas die het debat kritisch becommentarieert en Henk Pröpper die als directeur van het Letterenfonds de ‘missie’ in de Volkskrant (en op Facebook) nog eens ontvouwt. Het is maar een greep uit de reacties. Wat is er aan de hand?

Het probleem is volgens mij dat de verwachtingen van de thuisblijvers niet overeenstemmen met de motieven van de aanwezigen in Beijing.

Wij thuisblijvers zouden het namelijk fijn vinden wanneer onze Nederlandse collega’s eens flink tekeer zouden gaan in China. Lekker stennis schoppen. De waarheid roepen. Laten weten wat wij denken. De Chinezen laten voelen hoe fout ze daar zijn, met hun huisarrest en verboden. Want wanneer onze collega’s dit allemaal uitspreken, hoeven wij het niet te doen en kunnen we er toch van profiteren. Het zou Nederland weer eens goed in beeld brengen als een heldhaftige natie die voor mensenrechten vecht.

Maar waarom zijn de auteurs en uitgevers naar China gegaan? Om boeken te verkopen of om de censuur aan te kaarten?

‘Vanaf het begin hebben de Nederlandse auteurs die ons vergezellen helder uitgesproken dat het hun drijfveer was om China te leren kennen, schrijvers, journalisten en uitgevers te ontmoeten, en waar mogelijk ook in contact te komen met kritische (dissidente) auteurs en kunstenaars.’ (Henk Pröpper, de Volkskrant 3/9/2011). Dat klinkt als een eerlijk motief met realistische perspectieven en als mij was gevraagd hen te vergezellen, had ik niet geaarzeld en was ik meegegaan. Het verblijf is bovendien zorgvuldig voorbereid en in samenspraak met Amnesty International georganiseerd. Waarom dan toch zoveel commotie?

Omdat de auteurs geen speldjes wilden dragen. Omdat Chinese schrijvers (onverwacht?) huisarrest hebben gekregen. Omdat het ambivalent is zaken te doen met mensen die je op politieke en morele gronden zou willen verfoeien.

Misschien had de commotie voorkomen kunnen worden door nog duidelijker te zijn over de intenties: de delegatie is daar om contacten op te doen en boeken te verkopen, niet om Chinese leiders op hun beleid aan te spreken. De realiteit is alleen zelden zo zwart-wit, want ik geloof graag dat er in de wandelgangen toch veel is uitgesproken. En de weigering van het speldje dan? Tja, waarom zou je het niet dragen? Subtiel tonen waar je voor staat, is iets anders dan je gesprekspartner met felle bewoordingen aanvallen. Maar goed, dat is misschien makkelijk gezegd. In Parijs word ik nooit gevraagd een speldje van Amnesty te dragen.

Ik betwijfel  of ik zelf tekeer was gegaan, daar in China – stennis schoppen is zelden een effectieve manier om de dialoog te openen en gaande te houden. Of wie weet ben ik gewoon laf. Dat kan: ik zou zelf graag heldhaftiger zijn. Toch ben ik benieuwd wat de nu zo bekritiserende auteurs zullen doen wanneer ze, dankzij het grondwerk van deze delegatie, de komende jaren het verzoek krijgen hun werk in het Chinees te laten uitgeven.

Naschrift.
In De Volkskrant van maandag: Nederlandse schrijvers kritisch. In De NRC van zaterdag: Chinese schrijvers over de boekenbeurs. In De NRC van maandag Benali aan het woord. En het Letterenfonds publiceerde de reacties van de teruggekeerde Nederlandse auteurs.
Zojuist (6 september) verscheen dit artikel in De NRC, over hoe een officieel bezoek de vrijheid van dissidenten juist kan belemmeren.